NOS Teletekst

Teletekst is een faciliteit die niet meer is weg te denken van onze televisie. Even op de txt-knop van je afstandsbediening drukken, en dan heb je toegang tot een berg informatie. Ladingen Nederlanders maken er nog steeds gebruik van. Je zou verwachten het minder zou worden door alle nieuwe moderne technologieën en nieuwe bronnen die beschikbaar zijn, zoals internet. De Vlaamse omroepen VRT en VTM zijn wel gestopt vanwege teruglopend gebruik, maar in Nederland is het nog springlevend. Alle grote omroepen NOS, RTL en SBS hebben teletekst pagina’s achter hun zenders zitten.

Het woord teletekst

nos teletekstHet woord teletekst is een samenvoeging van de woorden “tele” (van televisie) en “tekst”. Het is tekst die op de televisie te zien is. Televisie is bij uitstek het medium voor beelden. Het geluid dat daarbij hoorde was niet te volgen voor doven. Daarom ontwikkelde de Engelse BBC in de jaren zeventig een systeem om tekst bij de beelden te voegen, als een optionele ondertiteling voor degene die dat wilde. Al gauw bleek dat ook het horende deel van de bevolking profijt van kon hebben van de tekst achter de beelden. Er kwamen steeds meer pagina’s met informatie en nieuws dat niet meer rechtstreeks met de programma’s te maken hadden. In Nederland begon de NOS in 1980 het systeem toe te passen. Meerdere partijen zagen het nut er van in en probeerden invloed te krijgen op de inhoud. Maar de NOS heeft de redactie behouden en bepaalt wat er te zien is.

Het gemak

Het is niet moeilijk te zien wat de kracht is van teletekst. Dat is het aanbieden van korte krachtige berichten, waardoor de gebruiker een snel overzicht heeft van wat er gebeurt. Er is geen ruimte voor achtergronden en toelichtingen, maar de echt geïnteresseerde lezer heeft genoeg middelen om daar op andere manieren en via andere media achter te komen. Op teletekst heeft men in berichten van tien of twaalf regels alle basisgegevens op een rij. Daar komt bij dat de teksten heel actueel zijn. Belangrijke berichten staan in mum van tijd op het scherm. In de begintijd toen het nieuws alleen via kranten (één keer per dag) of radio of televisie moest komen, was dit een goede toevoeging. Die snelheid heeft het in de huidige tijd van vele (en snelle!) media nog steeds. Dat blijkt vooral uit pagina 818 waar tijdens het voetbal de tussenstanden worden bijgehouden. Die bladzijde wordt constant bezocht gedurende de wedstrijden. Voeg daarbij dat teletekst altijd beschikbaar is en niet onbelangrijk: gratis, en de populariteit van teletekst is verklaard.

De indeling van de pagina’s

De nummering van de pagina’s is gebaseerd op twee delen. Het eerste cijfer loopt van 1 tot 8. Dat geeft het magazine aan, zeg maar de afdelingen van teletekst. De laatste twee cijfers geven de pagina binnen die afdeling weer. Bij het eerste cijfer kun je dus geen 0 of 9 gebruiken. Bij sommige toestellen zie je dan een vraagteken, bij enkele toestellen springt de 0 automatisch over naar een 8 en de 9 naar een 1. Dat je maar 8 cijfers kunt gebruiken heeft vermoedelijk te maken met het binaire stelstel dat wordt gebruikt, dat hier maar drie tekens heeft. De laatste cijfers hebben 4 tekens en daar kunnen in principe 16 mogelijkheden zijn. Bij de NOS worden die extra mogelijkheden (zeg maar van 11 tot 16) niet gebruikt, bij sommige andere zenders zoals in Duitsland soms wel.

Gekleurde knoppen

Bij NOS teletekst kun je naast het cijfersysteem ook de gekleurde knoppen gebruiken. Onderaan de tekst staan woorden in vier kleuren. Die vier kleurenknoppen vind je ook op de meeste afstandsbedieningen van de televisies. Bij een aantal oudere modellen zijn ze niet aanwezig, maar dat is geen enkele belemmering om teletekst via de cijfercode te gebruiken. De knoppen werken als een soort sneltoetsen die direct naar de betreffende pagina gaan. Het zijn de meest gebruikte bladzijden waar de link naar toe gaat. Het woord heeft altijd de naam al in zich, zodat je precies ziet waar je naar toe gaat. De precieze inhoud kan verschillen per pagina. De onderstaande betekenis is de variant bij bladzij 101 (en ook bij veel andere pagina’s).

  • Rood: volgende pagina. Zo kun je makkelijk doorschakelen. Het gaat alleen om de volgende pagina binnen de afdeling. Je kunt met deze knop dus niet van 199 naar 200 gaan.
  • Groen: Nieuws. Dit is de startpagina met het overzicht van het nieuws.
  • Geel: sport. Veel mensen zijn hierin geïnteresseerd, vooral in het voetbal.
  • Blauw: omroep. Omdat teletekst bij de televisie hoort, hoort een overzicht van de programma’s er absoluut bij. Teletekst werkt dus ook als programmagids.

Dit systeem wordt “fastext” genoemd door de NOS.

Overzicht van de pagina’s

Alles is ondergebracht in magazines of afdelingen, zodat je niet eindeloos zit te zoeken. Vaak is bevat eerste bladzijde (100, 200, enzovoorts) een totaaloverzicht van de hele rubriek met het paginanummer van elk artikel. De tweede bladzijde (101, 201, enzovoorts) noemt meestal de belangrijkste pagina’s, maar geeft geen totaaloverzicht. Van de overige pagina’s zijn lang niet alle nummers in gebruik. Het hangt van de hoeveelheid informatie of nieuws dat moet worden weergegeven. Veelbezochte pagina’s hebben een vast nummer. Als een nummer in de overzichten blauw wordt weergegeven, is er op dit moment niets nieuws te melden. De geel gedrukte cijfers zijn wel in gebruik.

Rubriek 1 (100-199)

Dit is het nieuws. Eerst binnenlands nieuws, en vanaf pagina 120 buitenlands nieuws. Kort n krachtig geeft het de basale feiten weer van de laatste gebeurtenissen.

Rubriek 2 (200-299)

Dit is rubriek van de omroepen. Vanwege de koppeling met de televisie mocht dit natuurlijk vanaf het begin van teletekst niet ontbreken. De pagina’s 202-209 geven een overzicht van de zenders NPO 1, 2 en 3 voor de komende dagen. De overige pagina’s tot 249 geven een korte beschrijving van een deel van de programma’s. Vanaf pagina 250 begint het deel voor de radio, met een zelfde soort idee.

Rubriek 3 (300-399)

Van oudsher is dit de afdeling waar de publieke omroepen zelf hun eigen nieuws en achtergronden mochten aanreiken. Momenteel maken slechts weinig omroepen er nog gebruik van. Degenen die dat wel doen, noemen bijna alleen een summiere achtergrond en hun adresgegevens. Deze rubriek is momenteel dus grotendeels leeg.

Rubriek 4 (400-499)

Hier wordt alle soorten entertainment weergegeven. Het begint met een aantal bladzijden grappig of opvallend nieuws waar de term “opmerkelijk” boven staat. Daarna volgen pagina’s met aankondigingen van films of concerten. Leuk om te zien welke popgroepen naar Nederland komen, waar en wanneer. Het geeft geen boekingsinformatie. Dat moet je elders via andere media opzoeken.

Rubriek 5 (500-599)

Deze wordt gebruikt voor financieel nieuws. Koersen, waarde van aandelen of buitenlands valuta, indexen. Hier staan ze op een rij. Vanaf pagina 550 staan de trekkingen van bepaalde loterijen vermeld. Dan kun je zien of je iets gewonnen hebt.

Rubriek 6 (600-699)

Sport, in zijn hele breedte. Alleen het voetbal en de speciale sporten staan in rubriek 8. Voor de rest kun je alles in afdeling 6 vinden, van atletiek tot autosport en van volleybal tot schaken. De speciale sporten van rubriek 8 zijn meestal de grote evenementen, zoals de Olympische Spelen of de Tour de France. Dit betekent dat afdeling 6 vooral liefhebbers trekt van bepaalde sporten, terwijl het grote publiek direct naar het voetbal gaat.

Rubriek 7 (700-799)

De veelgebruikte reeks voor het weer. Met name pagina 702-704 geeft een overzicht van het weer van nu en de komende dagen. Verderop wordt deze rubriek gebruikt voor allerlei nieuws voor verkeer: vaart, auto, luchtvaart, spoorwegen. Hier kun je meldingen vinden van wijzigingen bij het openbaar vervoer of de binnenkomst van de vliegtuigen op Schiphol. Dat laatste wordt door Schiphol zelf rechtstreeks aangeleverd en op teletekst gezet. Geen vertraging dus in de informatie, die wel zou ontstaan als er een redactie tussen zat.

Rubriek 8 (800-899)

Voetbal en de andere favoriete sporten. Naast het nieuws van afdeling 1 is het voetbal het deel van teletekst dat het meest bekeken wordt. Voor een groot deel komt dat doordat alle tussenstanden van de wedstrijden continu worden bijgewerkt. Je weet dus precies hoe de situatie is. Pagina 836-849 geeft het nieuws over de buitenlandse competities. Bij pagina 850 beginnen de speciale sporten die op dat moment de volle aandacht hebben. In feite betekent het dat alle informatie over de Tour de France, de Olympische Spelen of het schaatsen hier te vinden is, afhankelijk van welk deel van het jaar we zitten. Een speciale pagina is 888. Dat is van oudsher de pagina om televisieprogramma’s te ondertitelen en dat is altijd zo gebleven.

Voor alle netten hetzelfde

De NOS heeft één teletekst voor alle zenders. Het maakt niet uit of je vanuit NPO1, NPO2 of NPO3 naar de teletekst gaat, want overal wordt dezelfde informatie gegeven.

Niet meer weg te denken

Teletekst is niet meer weg te denken uit het hele televisiebeleid. In Vlaanderen is het sinds 2016 verdwenen, maar die kans is in Nederland klein. Het aantal bezoekers blijft hoog (in tegenstelling tot Vlaanderen). Natuurlijk kan niemand in de toekomst kijken en er kan altijd wat veranderen. Maar voorlopig is afschaffing nog lang niet aan de orde. Als het aan de trouwe bezoekers ligt zal dat ook nooit gebeuren.